Upoważnienie do odbioru odszkodowania a cesja wierzytelności

W praktyce dochodzenia roszczeń odszkodowawczych często spotykamy się z pojęciami upoważnienia do odbioru odszkodowania oraz cesji wierzytelności. Choć oba rozwiązania mogą dotyczyć tego samego zdarzenia – szkody komunikacyjnej czy majątkowej – ich charakter prawny, skutki oraz ryzyka znacząco się różnią. W tym artykule przybliżymy oba mechanizmy, omawiając podstawy prawne oraz orzecznictwo.

Upoważnienie do odbioru odszkodowania – czym jest?

Upoważnienie w tym kontekście stanowi formę pełnomocnictwa w rozumieniu art. 98 Kodeksu cywilnego (Dz.U. 1964 Nr 16 poz. 93, dalej: „k.c.”). Na jego podstawie poszkodowany udziela innej osobie (np. warsztatowi naprawczemu, kancelarii odszkodowawczej) prawa do reprezentowania go w postępowaniu likwidacyjnym przed ubezpieczycielem i odbioru odszkodowania na wskazane konto​.

Ważne jest, że:

• Wierzytelność nie zmienia właściciela – pozostaje własnością poszkodowanego.

• Pełnomocnik działa w imieniu i na rachunek poszkodowanego – nie dochodzi do zmiany strony wierzytelności.

Upoważnienie daje także możliwość dochodzenia dopłaty od klienta, jeżeli ubezpieczyciel odmówi wypłaty pełnej kwoty wynikającej z faktury za naprawę​.

Cesja wierzytelności – istota i skutki

Cesja wierzytelności, inaczej przelew wierzytelności, regulowana jest przepisami art. 509–518 k.c. W ramach umowy cesji dochodzi do przeniesienia prawa do wierzytelności na nowego wierzyciela. W kontekście szkód komunikacyjnych oznacza to, że np. warsztat staje się właścicielem prawa do odszkodowania​.

Główne skutki cesji:

• Wierzytelność przechodzi na cesjonariusza (np. warsztat, serwis).

• Cesjonariusz działa we własnym imieniu i na własny rachunek, w tym może wystąpić z powództwem do sądu.

• Poszkodowany uwalnia się od dalszego udziału w sprawie – np. nie musi dochodzić dopłaty od ubezpieczyciela.

Należy pamiętać, że dla skuteczności cesji wymagane jest powiadomienie dłużnika (art. 512 k.c.), czyli w tym przypadku zakładu ubezpieczeń.

Praktyczne różnice

Wymogi formalne

Spełnienie wymogów formalnych przy udzielaniu upoważnienia lub zawieraniu umowy cesji wierzytelności ma kluczowe znaczenie prawne. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości lub sporów, odpowiednia forma i treść dokumentu mogą przesądzić o skuteczności udzielonego pełnomocnictwa lub przeniesienia prawa. Niewłaściwe sformułowanie albo brak wymaganych elementów może prowadzić do:

• uznania czynności prawnej za nieważną (art. 58 § 1 k.c. – sprzeczność z ustawą),

• problemów z wykazaniem legitymacji procesowej,

• utraty możliwości skutecznego dochodzenia roszczeń wobec ubezpieczyciela lub sprawcy szkody.

Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że dokumenty stanowiące podstawę działania stron w sprawach odszkodowawczych muszą być jednoznaczne i dostatecznie precyzyjne (por. wyrok SN z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt II CSK 382/18).

Upoważnienie do odbioru odszkodowania

• Forma: Upoważnienie powinno być sporządzone w formie pisemnej pod rygorem dowodowym (art. 74 § 1 k.c.). Forma pisemna pozwala na udokumentowanie istnienia pełnomocnictwa w razie sporu.

• Zakres upoważnienia: Dokument powinien dokładnie określać czynności, do których upoważniona jest osoba trzecia – w szczególności: reprezentację w postępowaniu likwidacyjnym przed ubezpieczycielem oraz odbiór odszkodowania.

• Dane stron: Upoważnienie powinno zawierać pełne dane poszkodowanego i pełnomocnika (imię, nazwisko, adres, PESEL lub NIP).

• Oświadczenie o odpowiedzialności: Zaleca się umieszczenie zapisu, że pełnomocnik działa w imieniu i na rachunek poszkodowanego, a wierzytelność pozostaje własnością mocodawcy.

• Podpis: Dokument musi być własnoręcznie podpisany przez osobę udzielającą upoważnienia. Brak podpisu czyni upoważnienie nieważnym.

Umowa cesji wierzytelności

• Forma: Umowa cesji powinna być zawarta na piśmie dla celów dowodowych (art. 511 k.c.). W praktyce dokument ten stanowi dowód przeniesienia prawa do wierzytelności.

• Oznaczenie wierzytelności: Konieczne jest precyzyjne wskazanie przedmiotu cesji – np. poprzez wskazanie numeru szkody, rodzaju roszczenia, daty zdarzenia, wartości wierzytelności.

• Wskazanie stron: Umowa musi zawierać dane identyfikacyjne cedenta (dotychczasowego wierzyciela) i cesjonariusza (nowego wierzyciela).

• Oświadczenie o przeniesieniu praw: W umowie powinno znaleźć się wyraźne oświadczenie cedenta o przeniesieniu wierzytelności na cesjonariusza.

• Zgoda lub powiadomienie dłużnika: Co do zasady, zgoda dłużnika (ubezpieczyciela) nie jest wymagana, jednak należy go poinformować o cesji zgodnie z art. 512 k.c., aby skutecznie dochodzić roszczeń.

W przypadku szkód komunikacyjnych istotne jest, aby umowę cesji wierzytelności dotyczącą wynajmu pojazdu zastępczego podpisywał użytkownik pojazdu, a nie jego właściciel​.

Orzecznictwo

W judykaturze przyjmuje się, że upoważnienie do odbioru odszkodowania nie jest równoznaczne z cesją wierzytelności. Przykładowo, Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 15 czerwca 2017 r., sygn. akt I ACa 597/16, wskazał, że „udzielenie pełnomocnictwa do dochodzenia roszczenia nie powoduje zmiany wierzyciela”.

Z kolei Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 czerwca 2007 r., sygn. akt III CSK 46/07, podkreślił, że „umowa przelewu wierzytelności skutkuje nabyciem wierzytelności przez cesjonariusza i daje mu legitymację czynną w procesie o zapłatę”.

Podsumowanie

Upoważnienie i cesja wierzytelności to dwa odrębne instrumenty prawne, które służą różnym celom i wywołują odmienne skutki prawne. Wybór odpowiedniego rozwiązania powinien być uzależniony od potrzeb stron oraz od oceny ryzyk i korzyści. W każdym przypadku kluczowe jest precyzyjne sformułowanie dokumentów oraz świadomość skutków prawnych podejmowanych działań.