Ogólne warunki ubezpieczenia autocasco (OWU AC) stanowią wzorzec umowny przygotowywany jednostronnie przez zakład ubezpieczeń. Tego rodzaju dokument, mając charakter adhezyjny, nie podlega indywidualnym uzgodnieniom z konsumentem, co rodzi ryzyko zawarcia w nim postanowień mogących naruszać interesy ubezpieczonych.
Klauzule abuzywne, zgodnie z definicją wynikającą z art. 385¹ § 1 Kodeksu cywilnego, to postanowienia umowne, które nie zostały indywidualnie uzgodnione, kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, a przy tym rażąco naruszają jego interesy. W kontekście OWU AC szczególnego znaczenia nabierają postanowienia dotyczące zasad ustalania wysokości odszkodowania, warunków zgłaszania szkody oraz obowiązków ubezpieczonego.
Klauzule dotyczące „średnich stawek roboczogodziny”
Brak jednoznacznych kryteriów ustalania
W OWU AC często pojawiają się zapisy odwołujące się do „średniej stawki stosowanej przez warsztaty naprawcze” jako podstawy ustalenia kosztów naprawy pojazdu. Tego rodzaju postanowienia są niejasne, gdyż odwołują się do wartości ustalanej przez ubezpieczyciela bez wskazania jakichkolwiek obiektywnych kryteriów doboru danych. Zapis taki daje ubezpieczycielowi pełną dowolność w określeniu wysokości odszkodowania, co z kolei prowadzi do rażącego naruszenia interesów ubezpieczonego.
Niezgodność z ustawą o działalności ubezpieczeniowej
Zgodnie z art. 15 ust. 3 ustawy z dnia 11 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, umowa ubezpieczenia oraz wzorce umowne muszą być formułowane jednoznacznie i w sposób zrozumiały. W analizowanych przypadkach sądy doszły do przekonania, że zapis o „średniej stawce” nie spełnia tego wymogu i powinien być interpretowany na korzyść ubezpieczonego, zgodnie z art. 15 ust. 5 tej samej ustawy.
Argumentacja rynkowa i techniczna
W realiach rynku napraw pojazdów nie istnieje jednolite pojęcie średniej stawki roboczogodziny. Każdy warsztat funkcjonuje w innych warunkach, co przekłada się na zróżnicowanie kosztów wynikających z wyposażenia, kwalifikacji personelu, renomy, a także posiadanych certyfikatów i autoryzacji. W konsekwencji zastosowanie jednej „średniej stawki” zniekształca realia rynkowe i prowadzi do nieuzasadnionego zaniżenia wartości odszkodowania.
Sprzeczność z przepisami Kodeksu cywilnego
Takie postanowienia są również sprzeczne z art. 807 § 1 k.c. w zw. z art. 805 k.c., które stanowią, że zakład ubezpieczeń obowiązany jest do wypłaty świadczenia w wysokości odpowiadającej poniesionej szkodzie. Jednostronne ustalenie tej wysokości przez ubezpieczyciela narusza także art. 353¹ k.c., jako że jest sprzeczne z właściwością stosunku zobowiązaniowego. W efekcie, zgodnie z art. 58 k.c., tego rodzaju zapis należy uznać za nieważny.
Weryfikacja kosztów naprawy i wymóg uzgodnienia
Konstrukcja i skutki OWU
Często spotykanym zapisem w OWU AC jest klauzula, zgodnie z którą w przypadku naprawy dokonanej bez uprzedniego uzgodnienia z towarzystwem ubezpieczeniowym, jej koszt może zostać zweryfikowany do poziomu „średniej arytmetycznej cen usług stosowanych na terenie powiatu”, lecz nie przekraczającej 100 zł za roboczogodzinę.
Brak precyzji i konsekwencje prawne
W prezentowanej sprawie, postanowienie to zostało zakwestionowane jako niejednoznaczne i nieprecyzyjne, ponieważ nie przewiduje żadnej procedury ani terminu uzgodnienia. Brak wyraźnego uregulowania tej kwestii w OWU oznacza, że każda inicjatywa kontaktu ze strony poszkodowanego, np. przesłanie kosztorysu drogą mailową, może zostać uznana za wystarczającą próbę uzgodnienia, co potwierdził Sąd Okręgowy w uzasadnieniu wyroku z dnia 19 listopada 2021 r., sygn. akt I Ca 511/21.
Konsekwencje dla praktyki likwidacji szkód
W świetle braku jednoznacznych procedur uzgadniania kosztów naprawy, nie można obciążać ubezpieczonego negatywnymi konsekwencjami wynikającymi z niewykonania obowiązku, który nie został określony w sposób precyzyjny. Przyjęcie odmiennej wykładni dawałoby ubezpieczycielowi prawo do stosowania minimalnej stawki niezależnie od rzeczywistych kosztów poniesionych przez poszkodowanego, co stanowi naruszenie zasady ekwiwalentności świadczeń.
Stanowisko sądów i znaczenie dla praktyki
Interpretacja prokonsumencka
W przedstawionym materiale jasno wskazano, że sądy stosują prokonsumencką wykładnię OWU, zgodnie z art. 15 ust. 5 ustawy o działalności ubezpieczeniowej. Przy braku jasnych definicji czy procedur, sąd decyduje się na uwzględnienie najbardziej korzystnej interpretacji dla ubezpieczonego, co czyni istotną różnicę w procesach likwidacji szkód z AC.
Znaczenie wyroków w ukształtowaniu praktyki
Wyrok Sądu Okręgowego w Sieradzu z dnia 19 listopada 2021 r., sygn. akt I Ca 511/21, stanowi przykład skutecznego zakwestionowania jednostronnych praktyk ubezpieczyciela. Sąd uznał, że przesłanie kalkulacji drogą elektroniczną i brak reakcji zakładu ubezpieczeń w istocie oznacza akceptację warunków naprawy, co neutralizuje skutki klauzuli OWU przewidującej sankcje za brak uzgodnienia.
Wnioski i rekomendacje
Dla praktyki ubezpieczeniowej
Ubezpieczyciele, formułując OWU AC, powinni zadbać o jednoznaczność, przejrzystość i spójność postanowień, zgodnie z wymaganiami ustawowymi. Postanowienia, które pozostawiają swobodę interpretacyjną tylko jednej stronie umowy, mogą zostać uznane za abuzywne i skutkować nieważnością zapisu.
Dla konsumentów
Ubezpieczeni, którym przedstawiono OWU zawierające klauzule o „średniej stawce roboczogodziny” lub konieczności uzgodnienia kosztów naprawy bez procedury i terminu, powinni żądać wykreślenia takich zapisów lub zmiany warunków umowy. W razie sporu, warto powoływać się na art. 15 ust. 3 i 5 ustawy o działalności ubezpieczeniowej oraz orzeczenia sądowe, które już zakwestionowały te praktyk
Podsumowanie
Analiza wybranych klauzul zawartych w OWU Autocasco prowadzi do wniosku, że wzorce te mogą zawierać postanowienia niedozwolone, które rażąco naruszają interesy ubezpieczonego, są sprzeczne z przepisami Kodeksu cywilnego oraz ustawy o działalności ubezpieczeniowej, a także stanowią przejaw nierównowagi kontraktowej. Szczególnie wątpliwe prawnie są postanowienia dotyczące „średnich stawek