W praktyce obrotu prawnego rośnie znaczenie pozasądowych metod rozwiązywania sporów, a w szczególności ugodowego zakończenia postępowań cywilnych, w tym sporów odszkodowawczych. Zawarcie ugody może być nie tylko szybszym, ale i bardziej efektywnym sposobem na uzyskanie świadczenia odszkodowawczego, zwłaszcza w relacji z zakładami ubezpieczeń. Praktyka pokazuje jednak, że nie każda ugoda jest korzystna dla poszkodowanego, dlatego przed jej podpisaniem niezbędna jest analiza prawna treści dokumentu oraz potencjalnych skutków prawnych.
Znaczenie ugody cywilnej w sporach odszkodowawczych
Zgodnie z art. 917 Kodeksu cywilnego (Dz.U. 1964 Nr 16 poz. 93 z późn. zm.), przez ugodę strony czynią sobie wzajemne ustępstwa w celu uchylenia niepewności co do roszczeń wynikających z istniejącego stosunku prawnego, zapobieżenia sporowi lub jego zakończenia. Oznacza to, że ugoda cywilna pełni funkcję stabilizującą stosunek prawny, zamyka lub ogranicza możliwość dalszego dochodzenia roszczeń i jest czynnością o doniosłych skutkach prawnych.
Rodzaje ugód cywilnych w praktyce odszkodowawczej
Ugoda pozasądowa – kiedy zawierana i z jakim skutkiem?
Najczęściej spotykanym typem ugody w sprawach odszkodowawczych jest ugoda zawierana z ubezpieczycielem przed wniesieniem pozwu. Tego rodzaju porozumienie przybiera zazwyczaj formę pisemną lub elektroniczną i kończy się wypłatą ustalonej kwoty odszkodowania w zamian za zrzeczenie się dalszych roszczeń.
W praktyce taka ugoda zawierana jest w odpowiedzi na decyzję zakładu ubezpieczeń po przeprowadzeniu postępowania likwidacyjnego. Warto jednak podkreślić, że wiele z tych ugód zawiera klauzulę o „całkowitym zrzeczeniu się roszczeń”, co oznacza, że poszkodowany rezygnuje z dochodzenia jakichkolwiek dodatkowych roszczeń, nawet jeżeli okaże się, że wypłacona kwota była zaniżona.
Z punktu widzenia poszkodowanego, podpisanie takiej ugody bez analizy kosztów rzeczywistych szkód oraz bez konsultacji z prawnikiem może być ryzykowne. Ubezpieczyciele, dążąc do minimalizacji kosztów, często oferują kwoty niższe niż te, które mogłyby zostać zasądzone przez sąd na podstawie opinii biegłego.
Ugoda sądowa – ugodowe zakończenie procesu z mocą wyroku
Alternatywą dla długotrwałego postępowania może być ugodowe zakończenie sporu już w toku procesu cywilnego. Tzw. ugoda sądowa, zawierana zgodnie z art. 223 § 1 k.p.c., ma charakter kompromisu pomiędzy stanowiskami stron i może być zawarta na rozprawie lub w drodze wymiany pism procesowych. Co istotne, zatwierdzona przez sąd ugoda ma moc prawną wyroku sądowego – może więc zostać wykorzystana jako tytuł egzekucyjny po nadaniu jej klauzuli wykonalności (art. 777 § 1 pkt 1 k.p.c.).
Taka forma ugody jest szczególnie bezpieczna w sytuacjach, gdy spór dotyczy istotnych kwot lub jego przedmiotem są okoliczności wymagające precyzyjnego udokumentowania. Ugoda sądowa chroni strony przed ewentualnymi zarzutami o niewłaściwe wykonanie postanowień i zapewnia dowód istnienia oraz treści zobowiązania.
Ugoda przed mediatorem – elastyczna i skuteczna droga do kompromisu
Coraz częściej strony sporów cywilnych sięgają po narzędzia przewidziane w ustawie z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – dotyczące mediacji. Zgodnie z art. 183[1] i n. k.p.c., mediacja może być prowadzona zarówno z inicjatywy sądu (tzw. mediacja sądowa), jak i na podstawie umowy stron (mediacja prywatna). Jeżeli w toku mediacji dojdzie do zawarcia ugody, sąd – na wniosek stron – może zatwierdzić taką ugodę, nadając jej moc prawną równoznaczną z wyrokiem sądu (art. 183[14] § 1 k.p.c.).
Zaletą mediacji jest jej elastyczny i niekonfrontacyjny charakter, co sprzyja szybszemu osiągnięciu porozumienia. Ugoda zawarta przed mediatorem może pozostać umową cywilnoprawną, jeżeli strony nie zdecydują się na jej sądowe zatwierdzenie.
Ugoda częściowa – kompromis w zakresie części roszczeń
W praktyce procesowej dopuszczalne jest także zawarcie tzw. ugody częściowej, polegającej na tym, że strony dochodzą do porozumienia jedynie w odniesieniu do części roszczenia, np. kwoty bezspornej, pozostawiając pozostałe żądania do dalszego rozpoznania przez sąd. Rozwiązanie to może być szczególnie przydatne w sytuacji, gdy tylko fragment żądania jest sporny co do zasady lub wysokości.
Ugoda za pośrednictwem Rzecznika Finansowego
W kontekście sporów z zakładami ubezpieczeń warto wskazać na możliwość interwencji Rzecznika Finansowego, który – zgodnie z ustawą z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego – może pomagać w zawarciu ugody pomiędzy klientem a zakładem ubezpieczeń. Choć nie ma on kompetencji do wydawania wiążących decyzji, jego interwencje często prowadzą do wypłaty dodatkowych świadczeń i zakończenia sporu bez potrzeby wszczynania postępowania sądowego.
Ryzyka związane z zawieraniem ugody
Zawarcie ugody – zwłaszcza pozasądowej – wiąże się z nieodwracalnymi skutkami prawnymi. Z punktu widzenia praktyki najczęstsze błędy to:
- zrzeczenie się roszczeń bez pełnej wiedzy o wysokości szkody,
- zawarcie ugody w sytuacji niepewnego ustalenia odpowiedzialności,
- brak odpowiedniego zabezpieczenia wykonania ugody, np. przez pominięcie terminu zapłaty lub konsekwencji niewykonania świadczenia,
- podpisanie ugody pod presją czasu lub w obliczu niepełnej informacji.
Dlatego rekomenduje się, aby każda ugoda odszkodowawcza była skonsultowana z profesjonalnym pełnomocnikiem, który przeanalizuje ryzyka i skutki jej zawarcia.
Wnioski i rekomendacje praktyczne
Ugoda cywilna w sprawach odszkodowawczych może być skutecznym i bezpiecznym sposobem zakończenia sporu – pod warunkiem właściwego przygotowania i weryfikacji jej treści. O ile w niektórych przypadkach pozasądowe zakończenie sprawy przynosi korzyści w postaci szybszej wypłaty i uniknięcia kosztów procesu, o tyle w wielu przypadkach może prowadzić do zaniżenia należnych świadczeń lub nawet utraty prawa do dalszego dochodzenia roszczeń.
Zawierając ugodę, należy szczególnie zwrócić uwagę na:
- zakres zrzeczenia się roszczeń,
- precyzyjne określenie świadczeń wzajemnych,
- sposób i termin wykonania zobowiązań,
- możliwość egzekucji roszczeń w razie niewykonania ugody.
W każdym przypadku zasadne jest skorzystanie z doradztwa kancelarii prawnej, która oceni treść proponowanej ugody, porówna ją z orzecznictwem sądowym i zadba o zabezpieczenie interesu klienta.